Cmentarz z I wojny światowej na Hodošíku/ Hajdošíku

20 listopada 1914 r. wojska gen. Ławra Korniłowa przekroczyły Przełęcz nad Roztokami i zajęły wieś Wielka Polana. Atak wojsk Austro-Węgier zmusił jednak Rosjan do powrotu na północną stronę gór i 27 listopada 1914 r. wojska gen. Georga von Lehmanna znów weszły do wsi. Wojna dosięgła Wielką Polanę jeszcze raz w kwietniu i maju 1915 r., kiedy linia frontu przebiegała na odcinku Borsuk – Magura – Kučalatá i przechodziła bezpośrednio przez wieś.(1)

Takie lakoniczne informacje na temat tego, co działo się tutaj w czasie I wojny światowej podaje tablica informacyjna stojąca obok dawnego cmentarza parafialnego w Wielkiej Polanie. A przecież przez wsie i szczyty Gór Bukowskich przetoczył się jeden z najkrwawszych frontów tamtej wojny. Region był częścią potężnego starcia Rosji i Austro-Wegier na linii Bardejov – Svidnik – Stropkov – Medzilaborce – Humenne – Snina. Tu od listopada 1914 r. do maja 1915 r. obie wrogie armie toczyły ze sobą krwawe boje o to, kto kogo wypchnie za linię Karpat. W efekcie walk zginęło 45 tys. żołnierzy, a 250 tys. dalszych zostało rannych lub wziętych do niewoli. Ofiary tej wojny są pochowane na 200 cmentarzach, z których część znajduje się na terenie Gór Bukowskich.

O okrucieństwie i bezsensie Wielkiej Wojny świadczą zachowane fotografie z tamtego okresu i świadectwa biorących w niej udział żołnierzy. Oto fragment wspomnień Słowaka Artura Šimka, który walczył w austro-węgierskim pułku w okolicach Wielkiej Polany:

20 marca 1915 r. nasza kompania została wysłana na pole walki. Przeżyłem w Karpatach 12 dni takiego cierpienia, zimna i głodu, że wolałbym jeszcze raz przeżyć kolejne 16 miesięcy, które potem spędziłem na froncie, niż znowu tych 12 dni.

Rosjanie okopali się na Kuczalatej, nie więcej niż 150-200 m. od nas. Żadnych zasieków nie mieliśmy, tym bardziej, że nie było nawet drutu. Każdy z nas wykopał sobie prymitywny dołek i w nim leżał. Wkrótce (…) dostaliśmy pochwałę za naszą akcję. Za to, że leżeliśmy na zboczu karpackiego szczytu, cały nasz pułk został odznaczony.(2)

Martwi żołnierze – zdjęcie z tablicy informacyjnej przy dolnym cmentarzu.

Wojenna pożoga pozostawiła po sobie w Wielkiej Polanie dwa cmentarze: jeden w centrum nieistniejącej już wsi obok ruin kościoła z 1784 r., drugi na Hodošíku w masywie Kuczalatej (słow. Kučalatá). Podobno istniał trzeci – na Magurze, ale dotąd nie udało się go odnaleźć.

Hodošík/ Hajdošík dzieli się na Przedni i Zadni. Cmentarz znajduje się na Przednim (851 m.), choć tablica przy cmentarzu obok ruin kościoła podaje, że na Zadnim. Jest on najwyżej na Słowacji położonym cmentarzem wojskowym z czasów I wojny światowej. Składa się z 86 grobów – 40 pojedynczych, 34 z trzema i pięcioma pochowanymi i 12 mogił zbiorowych. Pochowanych jest tu ponad 200 żołnierzy, głównie Rosjan, stąd miejscowa nazwa tego cmentarza: Ruský cintorín (rosyjski cmentarz). Spoczywają tu żołnierze, którzy zginęli w okolicach pobliskiej Kuczalaty i w Krasnej Dolinie w czasie walk od marca do kwietnia 1915 r. Cmentarz powstał w 1917 r.

Cmentarz ma kształt okręgu, groby ułożone są w pięciu rzędach, przez które przechodzą zbiegające się w centralnym punkcie cztery ścieżki. Po środku cmentarza stoi wysoki drewniany krzyż, obłożony u podstawy resztkami uzbrojenia, znalezionego w okolicznych lasach.

Na cmentarzu znajdują się niskie drewniane krzyże. Pierwotnie, jak wynika z relacji …mogiły oficerów były oznakowane żelaznymi krzyżami, natomiast żołnierzy niższych rangą – drewnianymi. W centralnej części stał drewniany krzyż, a całość ogrodzona była drutem i żywopłotem z głogu. Dookoła cmentarza wysadzony był świerk. Na krzyżach znajdowały się tabliczki z danymi o pochowanych żołnierzach. (3)

Do cmentarza wchodzi się przez bramę, przy której stoi tablica z informacjami nt. cmentarza. Znalazł się na niej także krótki fragment piosenki, napisanej przez walczących w tym rejonie żołnierzy rosyjskich. Został on przetłumaczony z jęz. rosyjskiego na słowacki, ja podaję tłumaczenie polskie z jęz. słowackiego:

Tam daleko w Karpatach/ Tam jest Kuczalata/ Tam jest Piękna Dolina/

Tam jest moje jedzenie i picie/ Tam jest moje kończące się życie/

Tam jest Piękna Dolina/ Tam zimna woda i studni głębina

O cmentarz po II wojnie światowej dbali uczniowie szkoły z pobliskiej wsi Topola (słow. Topoľa), potem zaczął on niszczeć. W 1971 r. grekokatolicki ksiądz Myron Podhajecký z Wielkiej Polany odprawił na cmentarzu panychidę – modlitwa za poległych żołnierzy. Przez komunistów został za to przeniesiony do innej, odległej parafii. W latach 1994-2004 ochotnicy wspólnie z pracownikami NP Poloniny odnowili cmentarz.(4) Od paru lat ponownie co roku na cmentarzu odmawiana jest panychida za pochowanych tu żołnierzy. Organizuje ją Klub vojenskej histórie Beskydy, który zajmuje się m.in. popularyzacją wiedzy o I wojnie światowej na Słowacji oraz odnową wojennych cmentarzy.

Hodošík czy Hajdošík

Funkcjonują dwie nazwy tego szczytu. Nazwa Hajdošík jest słowacką oficjalną nazwą geograficzną, którą znajdziemy na słowackich mapach, w fachowej literaturze i artykułach na portalach turystycznych. Nazwa Hodošík jest nazwą miejscową i posługują się nią miejscowi Rusini. M.in. po tym właśnie możemy poznać, z kim rozmawiamy. Jeśli ktoś używa nazwy Hajdošík, oznacza to, że nawet jeśli mieszka w którejś z wsi Gór Bukowskich, jest przyjezdnym.

Jak dostać się na cmentarz?

Nie jest to takie proste, bo oficjalnie nie prowadzi tu żadna droga. Cmentarz znajduje się nad wysiedloną wsią Wielka Polana, i to do niej w pierwszej kolejności musimy dotrzeć. Do wsi prowadzi ścieżka rowerowa Starina – Wielka Polana – Ruskie, którą możemy przejść także na pieszo. Musimy się jednak liczyć z tym, że większość trasy prowadzi po starej „asfaltce”. Ze wsi Wielka Polana dalej wiedzie szeroka bita droga, a potem leśna droga; ten odcinek jest oznaczony dwoma drogowskazami.

Miejsce, gdzie skręcamy na leśną drogę.

Jak dostać się na cmentarz z Wielkiej Polany:

Zaczynamy przy drogowskazie Hodošík, który znajduje się na początku wsi, przy głównej drodze asfaltowej po prawej stronie. Przy tym znaku odchodzi w prawo stara jezdna droga bita i nią idziemy ok. 1,5 km. Dochodzimy do drugiego drogowskazu, który stoi po prawej stronie drogi. Naprzeciw znajduje się wchodząca do lasu droga leśna. Od teraz cały czas w górę. Po jakichś 400 m. mozolnego podchodzenia droga odbija znów w prawo i teraz, nadal pod górę, ale już łagodniej, szerszą drogą leśną (trochę ponad 1 km) dochodzimy do cmentarza, który znajduje się po prawej stronie. Z lewej polana, z której możemy podziwiać widoki. Powrót tą samą drogą. Długość całego odcinka trochę ponad 3 km.

Do Wielkiej Polany samochodem i pieszo:

Ten sposób podpowiedział mi pan Miroslav Bober, wcześniej właściciel kwatery prywatnej dla turystów w Stakczynie (słow. Stakčín), a dziś już starostwa (odpowiednik naszego wójta) tejże wsi. W weekend, w cieplejsze miesiące, wielu dawnych mieszkańców wysiedlonych wsi przyjeżdża na odpoczynek do swoich dawnych gospodarstw. Mają pozwolenie na wjazd na ten teren samochodem. Wystarczy podjechać autobusem do wsi Jalowa (słow. Jalová), podejść kawałek do szlabanu przy zbiorniku Starina i cierpliwie poczekać, aż ktoś nadjedzie. Po czym poprosić, by zabrał nas do Wielkiej Polany. Jeszcze się nie zdarzyło, by ktokolwiek mi odmówił; więcej, mieszkańcy sami proponują podwózkę. Następnie od drogowskazu idziemy już pieszo tak jak opis powyżej.

Pieszo:

Do Wielkiej Polany z Jalowej:

Dochodzimy do szlabanu przy Starinie i dalej idziemy pieszo starą asflatką. Droga żmudna i dość długa. Wynagrodzi nam ją widok zbiornika Starina od północnej strony. Świetny punkt widokowy znajduje się przy rozdrożu, gdzie krzyżują się drogi do Wielkiej Polany i Ostrożnicy (słow. Ostrožnica). Gdy dojdziemy do rozdroża, skręcamy w prawą drogę. Idziemy cały czas prosto, po dwóch kilometrach mijamy drogę odbijająca w lewo do wsi Smolnik, a po kolejnych dwóch dochodzimy do początku wsi Wielka Polana, gdzie znajduje się drogowskaz na Hodošík. Dalej według opisu powyżej. Długość odcinka szlaban przy Starinie – rozdroże Ostroznica – Wielka Polana ok. 5,5 km; długość odcinka rozdroże przy drodze do Ostrożnicy – rozdroże przy drodze do Smolnika ok. 3,5 km; długość odcinka rozdroże przy drodze do Smolnika – Wielka Polana ok. 1,5 km.

Do Wielkiej Polany z Runiny:

Idziemy zielonym szlakiem Runina – Ruské sedlo, przy czym na skrzyżowaniu we wsi Ruskie (słow. Ruské) skręcamy w lewo w kierunku wsi Wielka Polana. Schodzimy z zielonego szlaku i idziemy cały czas starą asfaltką. Dochodzimy do wsi (warto od czasu do czasu odwrócić się za siebie, widoki!), przechodzimy na jej początek i dochodzimy do drogowskazu, od którego idziemy według opisu powyżej. Długość odcinka Ruskie – Wielka Polana 4 km.

Do Wielkiej Polany z Przełęczy nad Roztokami:

Idziemy zielonym szlakiem Runina – Ruské sedlo, ale zaczynamy od końca. Dochodzimy do wsi Ruskie(słow. Ruské), przechodzimy przez wieś (cały czas zielonym szlakiem) i dochodzimy do skrzyżowania. Dalej według opisu jak z Runiny.

Hodošík (czerwony punkt) na mapie Gór Bukowskich.

UWAGA!

Na cmentarz nie prowadzi żaden szlak turystyczny a zgodnie z regulaminem NP Poloniny turyści mogą się poruszać na terenie Parku tylko po znakowanych szlakach turystycznych (pieszych i rowerowych). Do wsi Wielka Polana po opisanych powyżej trasach dotrzemy całkowicie legalnie. Jednak wycieczka na Hodošík nie jest już w stu procentach legalna, mimo ustawionych drogowskazów. Z drugiej strony, jeśli zachowujemy się właściwie, nikt nie zwróci nam uwagi i nie zawróci z drogi. Co więcej, mnie pod drugi drogowskaz na Hodošík dowiózł raz pracownik Parku i nawet wytłumaczył, jak mam dalej iść.

Przypisy:

1. Tablica informacyjna w wsi Wielka Polana

2. j.w.

3. Petrova M. Vojenske hroby a cintoriny v okrese Snina. Prva svetova vojna – boje v Karpatach. Humenne, str. 55 (w: Cmentarze wojenne w słowackiej części, w publikacji: Grażyna Holly „Przekształcenia krajobrazu sakralnego na pograniczu polsko-słowacko-ukraińskim XIX – XXI wiek, Monografie Bieszczadzkie 15 (2014), str. 377-378)

4. kvhbeskydy.sk/vojnovecintoriny

Źródła:

Miroslav Buraľ, Martin Drobňák, Matúš Korba, Radoslav Turík „Mementá prvej svetovej vojny. Diel II. Cintoríny v okresoch Snina i Stropkov”, KVH BEskydy, 2009.

Vojnové cintoríny v obci Veľká Poľana (Klub vojenskej histórie Beskydy)

Tablice informacyjne przy cmentarzach.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *