Bukowskie wsie: Jalová

Jalová to jedna z najczęściej odwiedzanych wsi Gór Bukowskich. Szczególnie upodobali ją sobie rowerzyści, którzy wstępują do niej przemierzając drogę ze Stakczyna do Nowej Siedlicy lub trasę rowerową, prowadzącą przez Starinę. Celem odwiedzających jest drewniany kościółek pod wezwaniem św. Jerzego. Ta mała wioska ma jeszcze parę innych ciekawostek.

Położenie:

(Jalová /czerwona kropka/ na mapie Gór Bukowskich)

Do wsi dostaniemy się główną drogą Stakczyn – Nowa Siedlica, skręcając za Stakczynem w lewo. Po przejechaniu ok. kilometra powita nas herb wsi, przedstawiający dwóch trzymających się za ręce „hajduków”. Wieś z trzech stron otoczona jest wzgórzami. Na północny wschód od wsi znajduje się zbiornik Starina, na południowej stronie – szczyty Maňov (548 m.) i Strop (478 m.), przez które da się przejść do wsi ze Stakczyna.

Jalová to mała wieś, z jedną główną ulicą i zaledwie paroma pobocznymi. W 2018 r.liczyła 64 mieszkańców, teraz zapewne już mniej. Przy głównej ulicy stoi zaniedbany budynek, w którym kiedyś mieściły się sklep i karczma, trochę dalej opuszczony i popadający w ruinę okazały dom murowany, za którym znajduje się drewniany kościółek. Idąc dalej główną drogą natkniemy się na budynek dawnej szkoły, w której obecnie mieści się miejscowy urząd oraz nowy prawosławny kościół z dzwonnicą.

Historia wsi:

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1568 r. Jej pierwszymi mieszkańcami byli przybyli z południa Wołosi. Podobna nazwa wsi pochodzi od jodły, która rośnie w okolicznych lasach. Miejscowi mówili kiedyś, że chodzili do wsi na „jalowe”, czyli po drewno jodły.  Początkowo wieś nazywała się Jelowa, w 18. w. – Jalowa/ Jalova.

W 1715 r. wieś liczyła zaledwie dwa domy, w 1787 r. już 16 domów i 148 mieszkańców, a w roku 1828 23 domy i 179 mieszkańców. Miejscowi dawniej pracowali przy wyrębie lasu i wyrobie węgla drzewnego. Obecnie we wsi znajduje się 46 domów, część z nich jest niezamieszkała.

Praktycznie nie istnieją ogólnie dostępne źródła na temat dziejów wsi i niewiele na temat jej historii można powiedzieć. Wiadomo, że wieś ucierpiała w czasie I i II wojny światowej.  Podczas II wojny światowej zniszczone zostały oba kościoły – grekokatolicki i prawosławny. Ten drugi z czasem popadł w ruinę, dlatego mieszkańcy postawili nowy. Oni sami mówią, że jest to najtańszy kościół na Słowacji, bo zbudowali go głównie własnymi rękami. Obok kościoła stoi dzwonnica z trzema dzwonami. Dzwony zostały sprowadzone z Ukrainy. Kościół prawosławny znajduje się na końcu wsi.

Co zobaczyć:

Drewniany grekokatolicki kościółek pod wezwaniem św. Jerzego

(Kościółek pod wezwaniem św.Jerzego)

To najważniejszy zabytek Jalovej. Kościółek znajduje się na wzgórzu po prawej stronie przy głównej ulicy, mniej więcej w środku wsi. Dostaniemy się do niego przez podwórko murowanego opuszczonego domu (na ogrodzeniu znajduje się strzałka wskazująca drogę).

Kościółek został pierwotnie postawiony w 1745 r., mimo że oficjalne źródła podają 1792 r. Jak mi powiedział jeden z miejscowych, obecne miejsce jest już jego trzecią lokalizacją. Podobno wcześniej stał m.in. na przeciwległym wzgórzu. Źródła podają, że początkowo patronem świątyni był św. Bazyl Wielki, ale gdy w 1792 r. do kościółka zakupiono ikonostas poświęcony św. Jerzemu, świątynia zmieniła patrona właśnie na św. Jerzego.

Wiadomo, że już w 19. wieku kościółek był jednym ze „świątyń w kożuchu”, co oznacza, że drewniane ściany były oblepione gliną i pobielone. Zachowało się nawet jego zdjęcie „w kożuchu”. Z czasem zyskał też blaszany dach.

Kościółek ucierpiał w czasie obu światowych wojen. Zwłaszcza podczas II wojny światowej był znacznie uszkodzony. Był wielokrotnie naprawiany. W 2002 r. przeprowadzono generalny remont niszczejącego kościółka. Został on całkowicie rozebrany i na jego miejscu postawiony nowy, będący kopią tego starego. Niestety, być może z powodów finansowych, prace nie zostały wykonane pod nadzorem konserwatora zabytków i może dlatego obecna świątynia jest tylko rekonstrukcją tej dawnej i nie można jej uznać za pierwotną budowlę.

(Wnętrze kościółka)

Za to ikonostas, który znajduje się w świątyni jest oryginalny. Pochodzi z 17. wieku i do kościółka v Jalovej został zakupiony pod koniec 18.wieku z innej świątyni. Podczas prac rekonstrukcyjnych w 2002 r. odkryto, że pod wierzchnimi malowidłami znajdują się starsze, pierwotne z 17. wieku. Dzięki temu odkryciu i ich odsłonięciu ikonostas z Jalovej stał się jednym z najcenniejszych w całej Słowacji. Co ciekawe, ze względu na małe rozmiary budynku, rozłożony jest także na bocznych ścianach. Składa się z pięciu rzędów, w pierwszym znajdują się podobizny św.Mikołaja, Bogarodzicy, Chrystusa i męczennika św. Jerzego. W kolejnych rzędach są ukazani są m.in. apostołowie i prorocy.

Sama świątynia jest drewniana (już bez „kożucha”), stoi na kamiennych fundamentach. Ma konstrukcję zrębową, co oznacza, że zbudowana jest z poziomych drewnianych bali połączonych w narożnikach. Całość pokryta jest gontowym dachem. Ma trójdzielną konstrukcję: składa się z dość wąskiego babińca, kwadratowej nawy i zwężającego się ku przodowi prezbiterium. Kościółek ma też dwie wieżyczki: jedną większą nad wejściem i mniejszą na drugim końcu budowli. Ta pierwsza zakończona jest kulą, na której znajduje się metalowy krzyż. We wnętrzu wieżyczki znajdują się dwa dzwony, jeden z 1908 r., drugi z 2001 r.

W kościółku do dziś odprawiane są msze św. Świątynię można więc obejrzeć przed lub tuż po nabożeństwie. Można też poprosić miejscowych o jej otworzenie. Przy wejściu znajduje się kartka z numerem telefonu do osoby, która ma klucze. Można także uczestniczyć we mszy św.

Beskidzki panteon

To miejsce, które przypomina o znanych i uznanych, którzy pochodzili z Gór Bukowskich albo przebywali tu przez jakiś czas. Znajduje się tuż za przystankiem autobusowym, przy skręcie do Jalovej z głównej drogi. Czyli właściwie przed wsią. Na małej łące leżą się sporych rozmiarów kamienie, przy nich stoją tabliczki, przypominające osobistości, które przewinęły się przez ten region. Wśród nich są Egon Erwin Kisch , bajkopisarz Michal Pustaj i znany słowacki reporter Ladislav Mňačko. (O tym miejscu i ludziach, którzy zasłużyli sobie na znalezienie się w panteonie wkrótce na blogu).

Stara rusińska chałupka

(Fragment starej chałupy)

Stoi tuż przy ogrodzeniu po prawej stronie głównej drogi, parę domów przed podwórzem prowadzącym do drewnianego kościółka. Dziś jest ruiną, służącą właścicielom za rupieciarnię. Warto się jednak na chwilę przy niej zatrzymać.

Jest małych rozmiarów i napotkany miejscowy powiedział mi, że nigdy nie był to dom mieszkalny. Trochę trudno mi w to uwierzyć, bo budynek ma typową dla chłopskich chałup tego regionu budowę. Dom (a raczej to, co z niego zostało) jest drewniany. Zbudowany jest z podłużnych drewnianych bali bez gwoździ. Ma co prawda metalowy dach, ale jak się przyjrzymy wnikliwiej, pod blachą jest jeszcze stara strzecha. Dom ma okna i drzwi tylko od frontu. Na ścianach widać resztki niebieskiej farby.  Pomalowana na niebiesko fasada jest typowa dla tego regionu – podobno domy malowano na niebiesko, bo tylko ten barwnik był dostępny oraz dlatego, że niebieski kolor ponoć odpędza komary i złe duchy.

Takich domów, często już zrujnowanych, opuszczonych albo służących jako budynku gospodarcze, zachowało się jeszcze parę w Górach Bukowskich. Jeszcze na początku ub. wieku były one typowym budownictwem mieszkalnym tutejszych Rusinów. Wkrótce o tych odchodzących już w przeszłość chałupach napiszę na blogu więcej.

Kolekcja dawnych siekier

Kolekcja jest własnością byłego sołtysa wsi pana Jan Zubaľa. Jego ojciec był cieślą i stad pomysł na założenie zbioru. Obecnie kolekcja liczy już prawie 200 sztuk. W posiadaniu sołtysa wsi znajduje się też stara trąbka. Trąbiono na niej kiedyś m.in. na alarm i gdy wybuchł pożar. Kolekcji jeszcze nie widziałam, bo dowiedziałam się o niej dopiero niedawno. Ale gdy uda mi się zobaczyć zbiór siekier, na pewno napiszę o nim więcej.

Szlaki turystyczne:

Przez wieś nie prowadzą żadne szlaki turystyczne. Wieś znajduje się tuż przy szlaku rowerowym, prowadzącym wzdłuż zbiornika Starina. (o szlaku wkrótce na blogu)

Dojazd i droga piesza:

Do Jalovej dojedziemy samochodem główną drogą ze Stakczyna w kierunku Nowej Siedlicy. Jadąc od Stakczyna po ok. 3 – km od końca tej miejscowości skręcamy w pierwszą odnogę w lewo i po chwili dojeżdżamy do Jalovej.

Autobus w kierunku Nová Sedlica. Do wsi wjeżdża bodajże jeden lub dwa kursy, dlatego musimy wysiąść na przystanku Jalová križovatka i drogą za przystankiem podejść dwa kilometry do wsi.

Pieszo możemy dostać się drogą wzdłuż wysiedlonych wsi (opis tu).

Zakwaterowanie:

Wieś nie oferuje żadnych miejsc noclegowych. Nocleg możliwy jest pod namiotem na łące przy kościele.

Wyżywienie i woda:

We wsi nie ma żadnego sklepu. Możemy ewentualnie poprosić miejscowych o sprzedanie kawałka chleba i czegoś do chleba. Wodę powinniśmy dostać za darmo, bo miejscowi czerpią ją ze studni.

Żródła:

Magdalena i Artur Michniewscy, Marta Duda, Cerkwie drewniane Karpat. Polska i Słowacja, Wydawnictwo Rewasz, Pruszków, 2003

M. Buraľ, D. Galandová Drevené chrámy východného obradu v slovensko-ukrajinskom pohraničí

Beskydský panteón – symbolický cintorín známych osobností spod Polonín

Najdedina – Jalová (Noviny.sk)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *