Ścieżka edukacyjna „Ruské” („Ruskie”)

Ścieżka krótka, ale atrakcyjna. Częściowo prowadzi po dawnej drodze handlowej Porta Rusica. Ponadto oferuje atrakcyjne widoki, zapoznaje z historią i przyrodą regionu. Można ją nie tylko przejść na pieszo, ale też przejechać na rowerze. Jej punkt końcowy znajduje się na naszej Przełęczy nad Roztokami (słow. Ruské sedlo), więc możemy ją potraktować jako cel jednodniowej wycieczki. 

Ścieżka (zaznaczona na zielono) na mapie.

Ścieżka w całości pokrywa się z górnym odcinkiem zielonego szlaku Runina – Ruské sedlo (opis szlaku TU). Sama ścieżka ma długość niecałe 3 km i zaczyna się na końcu wysiedlonej wsi Ruské, a kończy na Przełęczy pod Roztokami (dalej będę używać nazwy Ruské sedlo). Cały czas pnie się pod górę, raz łagodniej, raz stromiej.  Przewyższenie wynosi ok. 300 m. Czas przejścia ścieżki w jedną i drugą stronę od 1,5 do 2 godzin. Na ścieżce znajduje się sześć paneli z informacjami na temat przyrody i historii okolicy. Teksty w jęz. słowackim i angielskim (tłumaczenie na jęz.polski niżej, pod opisem trasy), ilustrowane archiwalnym zdjęciami.

Opis trasy

Idąc zielonym szlakiem (od Runiny) dochodzimy do mostu na końcu wysiedlonej wsi Ruské, przechodzimy przez most i dalej idziemy starą asfaltową drogą, która lekko skręca w prawo. Dochodzimy do miejsca granicznego dawnej wsi (tablica z krótką informacją na temat wsi Ruské). Tu znajduje się pierwszy panel informacyjny oraz kamienne słupki, tzw. kilometrowniki, które stały wzdłuż dawnej drogi handlowej Porta Rusica.  Zaraz przed słupkami skręcamy w polną ścieżkę w prawo, skracając sobie w ten sposób drogę asfaltową, początkowo biegnącą zakolami (rowerzyści cały czas poruszają się dawną drogą). Po kilku minutach wychodzimy na starą „asfaltkę” i trafiamy na drugą tablicę.

Stare kilometrowniki na początku ścieżki (zostały tu zniesione z drogi).

Jeśli teraz pójdziemy w lewo asfaltową drogą, przed zakrętem natkniemy się na tablicę (także w jęz. polskim) z informacją o znajdującym się tu przed wiekami monastyrze (prawosławny klasztor). Miejsce dawnego monastyru upamiętnia krzyż. Jeśli chcemy dojść do tego krzyża, dochodzimy do miejsca, gdzie droga ostro skręca w prawo (zakole). W tym miejscu nie skręcamy, ale idziemy prosto, polną ścieżką wzdłuż lasu. Na końcu tej ścieżki skręcamy w lewo, przechodzimy przez mały lasek, po czym gdy wyjdziemy na leśną łąkę, skręcamy w lewo i idziemy wzdłuż lasku, przez który przed chwilą przeszliśmy. Wkrótce na rozległej łące zobaczymy drewniany krzyż (widoki!). Wracamy tą samą drogą na szlak.

(Wbrew informacjom, które znajdziemy na tablicy, jest mało prawdopodobne, że rzeczywiście na wzgórzu w tym miejscu znajdował się monastyr. Nie zachowały się żadne dowody, potwierdzające jego istnienie. W jednej z prac bodajże 18. wiecznego węgierskiego historyka (przepraszam, nie pamiętam nazwiska), który zajmował się dawnymi monastyrami, pojawiła informacja, że (…) monastyr istniał prawdopodobnie także w Sninie. Niewykluczone jednak, że w tym miejscu stał kiedyś skit, czyli pustelnia prawosławnych mnichów. W takiej pustelni mógł mieszkać jeden do kilku zakonników).

Od drugiej tablicy, dosłownie parę metrów idziemy starą drogą w lewo, po czym znów skręcamy w prawo w pnącą się pod górę leśną ścieżkę. Znów wychodzimy na asfaltkę, znów ją mijamy i znów wchodzimy na leśną ścieżkę. Wkrótce dochodzimy do rozległej łąki (widoki!), na której stoi okazałych rozmiarów pomnik ku czci żołnierzy Armii Czerwonej. Przechodzimy obok pomnika i ponownie wychodzimy na starą drogę, przy której stoi kolejna, trzecia, tablica.

Okazały pomnik ku czci żołnierzom Armii Czerwonej.

Dalej idziemy prosto leśną ścieżką, mijając jeszcze dwa razy asfaltową drogę, po czym wchodzimy do lasu, na szeroką aleję, która doprowadzi nas już do końca ścieżki. Przy alei stoją dwie kolejne tablice – czwarta i piąta. Aleja, którą teraz idziemy to oryginalnie zachowana Porta Rusica. Droga ta przechodziła przez Ruské sedlo a następnie po polskiej stronie biegła wyasfaltowaną obecnie drogą przez Roztoki w stronę Cisnej.

Fragment dawnej drogi handlowej Porta Rusica.

Ostatnia, szósta tablica znajduje się na przełęczy, tuż przy wejściu na słowacki czerwony, a polski niebieski szlak graniowy.

Trasa rowerowa biegnie cały czas starą asfaltową drogą, po czym łączy się z drogą pieszą przy wejściu na aleję. Ścieżka pokrywa się z zielonym szlakiem turystycznym, kierujmy się więc oznaczeniami szlaku.

Teksty na tablicach:

1. Podstawowe informacje o ścieżce edukacyjnej.

Drodzy goście, znajdujemy się w dawnej wsi Ruskie (słow. Ruské), otoczonej przyrodą Parku Narodowego Poloniny. Ciche, pełne tajemnic zakątki, przepiękna sceneria przyrody i miejsca z interesującą historią – to wszystko pokaże wam ta ścieżka. Sześć przystanków z tablicami informacyjnymi prezentuje wiadomości o przyrodniczych, kulturowych i historycznych wartościach tego miejsca. Średnio trudna trasa doprowadzi was do słowacko-polskiej granicy, do przełęczy Ruské sedlo. Dalej możecie kontynuować wycieczkę żółtym szlakiem do Roztok Górnych lub czerwonym szlakiem graniowym. Ścieżka edukacyjna „Ruskie” pokrywa się z częścią zielonego szlaku, który prowadzi ze wsi Runina, przez dawną wieś Smerekovica do Ruskiego oraz ścieżkami rowerowymi, prowadzącymi ze Sniny i Runiny.

2. Region wczoraj i dziś

Dawna wieś Ruskie zajmowała prawie 3 tysiące hektarów powierzchni, z których dziś 80% tworzy las, a 15% ziemia rolnicza. W przeszłości było na odwrót. Była to ziemia, która żywiła ludzi, ubierała, dawała dach nad głową. Możliwości gospodarowania były od dawna zależne przede wszystkim od warunków pogodowych i rodzaju gleby. Źródłem utrzymania była tu praca na roli. Uprawiano przede wszystkim ziemniaki, buraki, siało się żyto, owies, len i konopie. Hodowano przede wszystkim owce i kozy, ale te stanowiły jedynie dodatek do pracy na roli. Przybywały wąskie pasy rolnej ziemi, coraz większe łąki, gołe miejsca na wzgórzach, a ubywało lasu.

Mieszkańcy pozyskiwali ziemię pod uprawę poprzez karczowanie i wypalanie lasu (tzw. paseky). Robiono to w ten sposób, że duże drzewa się ścinało, zostawiało się cienkie drzewo, by wyschło i po wyschnięciu podpalało się. Powstały popiół zostawiano dla użyźnienia gleby. Nazwy paseky zachowały się do dziś, na przykład Litikove czy Baranove Paseky.

Pierwsza pisemna wzmianka o wsi pochodzi z roku 1585, jednak do jej powstania i osiedlenia doszło wcześniej. W 16. wieku wieśniacy po raz pierwszy zapłacili królowi podatki. Najwięcej mieszkańców wieś miała w 1930 r. – było ich 869.

Świątynia (grekokatolicka, wcześniej prawosławna) została wybudowana w 1789 r. w stylu barokowo-klasycystycznym. We wnętrzu znajdował się ikonostas, autorstwa mistrzów halickich. Obok stała drewniana dzwonnica z gontowym dachem, w której był umieszczony dzwon, ważący prawie 800 kg. Dawni mieszkańcy wspominają, że wystarczyło w niego lekko uderzyć, a jego dźwięczny głos roznosił się po całym regionie. W 1944 r. węgierska armia okupacyjna skonfiskowała dzwon na cele wojenne. Dzwon zawieziono do Wielkiego Bereznego (dzisiejsza Ukraina) i tu ślad po nim zaginął. W 1986 r. świątynia z dzwonnicą zostały wyburzone i zrównane z ziemią a Ruskie, z sześcioma innymi wsiami, zostało wysiedlone z powodu budowy zbiornika Starina. W miejscu dawnej świątyni dziś stoi kaplica.

Zaledwie parę metrów stąd znajduje się miejsce nazywane Monastyr. Kiedyś w tym miejscu stał prawosławny klasztor. Nie wiadomo, kto i kiedy go wybudował, prawdopodobnie stanął za czasów Rusi Kijowskiej. Do dziś zachowała się jedynie nazwa miejsca i postawiony niedawno drewniany krzyż. Prowadzi do niego ścieżka.

Wieś mogła się pochwalić bogatym życiem kulturalnym. W 1933 r. nauczyciel Orest Šenkirek założył orkiestrę dętą. Pieniądze na instrumenty przysłali rodacy z Ameryki. Jednym z największych sukcesów orkiestry było zajęcie 2. miejsca na ogólnokrajowym konkursie w Pradze w 1938 r. (Słowacja była wtedy częścią Czechosłowacji). I w dzisiejszych czasach w dawnej wsi jest gwarno i wesoło. Najbardziej lubiane są przede wszystkim tradycyjne coroczne spotkania dawnych mieszkańców wsi.

3. Wspomnienie dawnych okrutnych czasów wojny

Wieś Ruskie i przełęcz Ruské sedlo były się strategicznymi punktami w czasie obu wojen światowych. Boje I wojny światowej rozgrywały się tu od listopada 1914 r. do maja 1915 r. Kiedy front zbliżył się do Karpat, bardzo ważnym punktem stała się droga, która łączyła Węgry z Haliczem, a przechodziła przez wieś. W miejscowej szkole i świątyni funkcjonował lazaret (szpital wojenny). W kronice wsi czytamy: Wielkie boje były prowadzone na terenie między wsiami Ruskie i Wielka Polana. Trwały dwa miesiące. Jedna trzecia wsi została zniszczona. W I wojnie na foncie zginęło 17 żołnierzy.

Piszący po niemiecku czeski reporter Egon Erwin Kisch (więcej o nim TU ), który jako żołnierz praskiego oddziału uczestniczył w walkach I wojny światowej na terenie Gór Bukowskich, w swojej książce z 1922 roku tak pisał: O godzinie dziewiątej powiedzieli nam, że oddział jest przygotowany do transportu i że udamy się kilkoma rozklekotanymi wiejskimi wozami do szpitala polowego w Wielkiej Polanie, oddalonego o 24 kilometry. Jazda tymi wozami była straszna. Czy daleko jeszcze na miejsce? Zapytałem woźnicę, łysego Węgra. Odpowiedział mi: w prawo, w lewo, w prawo, w lewo… i powtórzył te słowa 36 razy. O pomyłce przy liczeniu nie mogło być mowy, dlatego że liczył przy pomocy palców. Po podniesieniu ostatniego palca powiedział: Wielka Polana. Najpierw pomyślałem, że się wygłupia, ale potem szybko zobaczyłem, że z góry na dół wiła się niekończąca się serpentyna, na końcu której znajdowała się wspomniana wieś.

Bolesne wojenne wydarzenia przypominają dwa wojskowe cmentarze. Jeden jest częścią miejscowego cmentarza. Znajdują się na nim 24 groby – 22 wspólne i 2 zbiorowe. Liczba pochowanych tu żołnierzy nie jest znana. Drugi cmentarz znajduje się na terenie przy dawnej świątyni. Miejsce wiecznego odpoczynku znalazło tu 14 żołnierzy, wszystkie groby są pojedyncze. Nazwiska pochowanych żołnierzy nie są znane.

Cichą pamiątką jest także cmentarz na Hodošiku (825 m), w masywie Kučalatej (917 m) nad wsią Wielka Polana, gdzie znajduje się najwyżej na Słowacji położony cmentarz z I wojny światowej. Zostało tam pochowanych 2 200 żołnierzy (o cmentarzu więcej TU).

II wojna światowa na te ziemie przyszła we wrześniu 1944 r., gdy w górny koniec wsi uderzył granat i doprowadził do pierwszej tragedii.
Ruské sedlo znów stało się punktem strategicznym. Zawzięte boje rozpętały się 5 października. Z pomocą przyszły czołgi, które mimo nadzwyczaj ciężkiego terenu zostały włączone do walk na grani w pobliżu Riabej Skały, niedaleko Wielkiego Pola. Wjazd czołgów na trudny teren, bez dróg, po błocie, na leśne wzgórze, w czasie ulewy zdawał się niemożliwy. W ciągu 12 godzin wspięło się na kotwę 995 pięć opancerzonych czołgów (chodzi o radzieckie czołgi). Dla nieprzyjaciela był to szok, z którego się już nie otrząsnął. 9 października wieś Ruskie została wyzwolona.

W kronice wsi zapisano: Wieś była w 90% zniszczona. Ludzie uciekli z domów. Gdy front przeszedł, ludzie wrócili do wsi, ale domy były spalone. Wielu z nich odeszło do Czech. Ze 130 zniszczonych w czasie wojny chałup, w ciągu dwóch lat odbudowanych zostało zaledwie 50. We wsi, podczas przejścia frontu, zostało zabitych 70. ludzi, a rannych 40.

Wydarzenia II wojny światowej przypomina pomnik Ku czci wyzwolicieli 167. strzeleckiej dywizji ukraińskiego frontu płk. Drjachlova. Pomnik został odsłonięty w 1974 r. Miejsce oferuje piękne widoki na tereny dawnej wsi Ruskie.

4. O najbardziej chronionych częściach

Najwartościowsze i najcenniejsze przyrodniczo tereny są chronione poprzez wyznaczenie na ich terenie 4. i 5. (w 5-stopniowej skali) stopnia ochrony w ramach programu Ochrony małych terenów oraz wyznaczenie Narodowych Rezerwatów Przyrody (NPR) i Rezerwatów Przyrody (PR). Na terenie wsi Ruskie znajduje się pięć takich obszarów, zarówno na terenach leśnych i dawnych rolniczych. Najcenniejsze tereny tego sołectwa były również włączone do programu NATURA 2000 pod nazwą Bukovské vrchy.

NPR Pľaša (od 1967 r., 110,8 ha), obejmuje wzniesienia wokół szczytu Pľaša (1162 m). Rosną tu naturalne porosty buka z domieszką klona jaworu i jarząba pospolitego. Z gatunków charakterystycznych dla wschodnich Karpat znajdziemy tu na przykład ciemiernik czerwonawy, fiołek dacki, goździk brodaty nakrapiany. W szczytowych partiach gniazdują siwerniak, puszczyk uralski, siniak czy muchołówka białoszyja. Główna grań jest ulubionym miejscem przejścia dla wilka szarego i rysia.

NPR Pod Ruským (od 1988 r., 11,14 ha) – rezerwat tworzą naturalne trawiaste zbiorowiska podmokłych łąk i mokradeł wzdłuż rzeki Cirochy. Występują tu charakterystyczne dla mokradeł rośliny, na przykład ostrożeń łąkowy, tojeść pospolita, kozłek lekarski. Znacząca jest reprezentacja storczykowatych, występuje tu też szeroko mieczyk dachówkowaty. Podmokłe łąki, mokradła i bagna torfowe są biotopem dla wielu zagrożonych gatunków – wilgotnolubnych łąkowych owadów, płazów, ptaków i ssaków. Miejscowi ten teren nazywają „sihla” (miejscowe określenie dla podmokłych łąk).

NPR Jarabá skala (od 1964 r., 359,94 ha) – chroni charakterystyczne dla wschodnich Karpat łąkowe i leśne środowiska. Jego najważniejszą częścią jest jedyna w Górach Bukowskich skalna ściana, która powstała prawdopodobnie w okresie po zlodowaceniu na skutek oderwania się fragmentu skały. Cenną częścią tego terenu są łąki leżące nad górną granicą lasu – połoniny z wieloma gatunkami roślin.

PR Ruské (od 1988 r., 1,46 ha) obejmuje ciepłolubne zbiorowiska z rosnącym tu janowcem skrzydlatym. Niższe tereny upodobała sobie kukułka szerokolistna i wełnianka szerokolistna. Naturalne trawiaste porosty i torfowiska stanowią biotop dla cennych i zagrożonych zwierząt. Teren ten jest znany pod miejscową nazwą „Boriska”.

PR Šípková (od 1993 r., 156, 32 ha) – chroni leśne, łąkowe i torfowiskowe środowiska Gór Bukowskich. Jednym z cenniejszych elementów tego rezerwatu jest geomorfologiczny twór, który stanowi naturalny obryw, powstały na skutek zsunięcia się części fliszowych warstw wzgórza. Teren znany wśród miejscowych jako Deberky i Rypy reprezentuje cenne gatunki roślin i zwierząt, są to na przykład: ciemiernik czerwonawy, cebulica trójlistna, muchołówka białoszyja, dzięcioł czarny, borsuk europejski.

5. Po starej ruskiej drodze

„Porta Rusica” – brama do Ruskiego. Tak nazywała się stara ruska droga, którą przez stulecia poruszali się kupcy, furmani, zbóje i żołnierze. Ta stara droga także dziś przechodzi przez Ruské sedlo. Budowana była w latach 1864-65 i łączyła Węgry z Haliczem (Małopolską). Prowadziła z miasta Michalovce, przez Przełęcz nad Roztokami do polskiego Baligrodu. Utrzymaniem drogi wspólnie zajmowały się wszystkie 34 wsie ówczesnego stakczyńskiego obwodu. Rejestry podają, że „rocznie odpracowali wspólnie 2 836 dni z zaprzęgami i 4 348 dni bez zaprzęgu”.

Część starej drogi zachowała się do dziś. Jej 4-kilometrowy odcinek był w 2001 r. ogłoszony na Słowacji Techniczną Pamiątką Kulturową. Na najstarszej słowackiej budowie drogowej możemy do dziś zobaczyć siedem oryginalnych kamiennych przepustów i kilka starych kilometrowników.

Pierwotna trasa Porta Rusica prowadziła nie przez wieś Ruskie, ale przez wieś Zvala (też wysiedloną) do polskiego miasta Wola Michowa. Na tej drodze, w Zvale, myto było pobierane już w 1657 r. Zachował się zapis z 1772 r., w którym stakczyńscy gospodarze skarżyli: Gdybyśmy mieli towar i wozy, moglibyśmy wozić sól do Humennego i wino do Polski. Na to gospodarze z Ruskiego pochwalili się, że oni … wino i tabakę polskim kupcom wożą i tak pieniądze zarabiają.

Majestatyczną górę nad drogę miejscowi nazywają „Rupy” (Rypy 1002 m). To starorusińskie słowo oznaczające „dziury”. Miejsce zostało nazwane trafnie, ponieważ w tych górach jest mnóstwo dziur – jaskiń. W przeszłości ukrywali się w nich zbójnicy. Oprócz najsłynniejszego rusińskiego zbójnika Fedora Hlavatego i jego 50-osobowej drużyny (15.wiek), znany jest też pochodzący ze wsi Ruskie Fedor Fakaš. Jego banda w 1648 r. napadła na pański majątek w Boryni (obecna Ukraina). Zbój został stracony w polskim Sanoku.

Jaskinie w tych górach są mało przebadane. Występują tu pseudokrasowe jaskinie, które powstały w wyniku ruchów tektonicznych, wodnej i wietrznej erozji. Najbardziej znana jest jaskinia w pobliżu słowacko-polskiej granicy pod wierzchołkiem Rypy o długości 11,3 m. Kolejne jaskinie znajdują się w masywie Stinská, którym biegnie granica słowacko-ukraińska. Najdłuższa ma 126,5 m. Wszystkie jaskinie mają duże przyrodnicze znaczenie, przede wszystkim z punktu widzenia ochrony nietoperzy.

6. Na granicy dwóch krain

Ruské sedlo- górski przesmyk na wysokości 801 m. leży na głównej grani Gór Bukowskich. Biegnie po nim słowacko-polska granica. W czasie II wojny światowej na przesmyku istniało oficjalne węgiersko-niemieckie przejście graniczne. Dziś służy turystom pieszym i rowerzystom. Jest punktem przecięcia dwóch szlaków turystycznych. Zielony szlak prowadzi ze wsi Runina do polskiej wsi Roztoki Górne. Czerwony szlak łączy Duklę z trójgranicznym punktem na Krzemieńcu (1210 m) i umożliwia dalszą wędrówkę na polską Wielką Rawkę (1304 m). Najbliższymi zamieszkałymi miejscowościami są Runina i Stakczyn.

Ruské sedlo leży na granicy rozlewni dwóch mórz – Bałtyckiego i Czarnego. Zaledwie 330 m od tego miejsca znajduje się źródło rzeki Cirohy. Ten lewostronny dopływ Laborcy ma długość 56,6 km. W pobliżu źródła znajduje się drewniany szałas turystyczny.

Park Narodowy Poloniny w tym miejscu sąsiaduje z Ciśniańsko-Wetlińskim Parkiem Krajobrazowym. Najbliższą miejscowością są Roztoki Górne, w których mieszka zaledwie kilka rodzin. Ciekawą osadą jest Majdan, której atrakcją jest wąskotorowa kolejka leśna. Jej depo od 1979 r. służy jako muzeum historii bieszczadzkich kolejek wąskotorowych. Stare pociągi do dziś podczas sezonu letniego jeżdżą na trasie Smolnik – Przysłup.

Obszar na słowacko-ukraińsko-polskiej granicy z jego przyrodą, bogatą historią i wyjątkową kulturą został w 1993 r. ogłoszony rezerwatem pod nazwą Międzynarodowy Rezerwat Biosfery Wschodnie Karpaty. Ze swoją powierzchnią 213 211 ha (z tego polska część zajmuje 53,4%, słowacka – 19,1%, a ukraińska 27,5%) jest drugim pod względem wielkości w Europie. Obejmuje 6 wielkich jednostek: Národný Park Poloniny, Bieszczadzki Park Narodowy, Ciśniańsko-Wetliński Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Doliny Sanu, Użański Park Narodowy i Nadsjański Park Narodowy.

Źródło:

Po náučných chodníkoch (bezpłatna broszura dostępna w NP Poloniny)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *